Pieczywo obrzędowe

Przez kilka tysięcy lat dziejów chleba zmieniały się jego formy, ale aura świętości i konieczność darzenia go szczególnym szacunkiem stale mu towarzyszą.

Historia pieczywa rytualnego, spożywanego podczas postnej uczty sięga czasów kultury magicznej: wybór terminu, gwiazda wyznaczająca początek święta, większość wykonywanych czynności (m.in. podawanie zwierzętom do zjedzenia chleba z opłatkiem), obowiązujące tabu, dobór rytualnych potraw.

W tradycjach wiejskich, szlacheckich i mieszczańskich przetrwały praktycznie do współczesności zwyczaje przygotowywania specjalnych, odświętnych wypieków, które niegdyś spełniały funkcje  ofiarne, a z czasem zamienione zostały na dary.

Chleb jako znak płodności pojawiał się pod różnymi postaciami w większości obrzędów dorocznych. Specjalne odmiany chleba („godni chleb”) pieczono na wielkie święta doroczne, Boże Narodzenie i Wielkanoc, wesela i pogrzeby. W zależności od lokalnych tradycji  różne były kształty, formy i składniki - powtarzały się jednak pewne rytualne zasady ich przygotowania.

Pieczywo świąteczne było też wykorzystywane w celach wróżebnych. Najprostszą formą pytania o przyszłość było obserwowanie bochenków chleba „przeznaczonych” dla poszczególnych domowników. Dobrze wypieczony, nie popękany bochenek był przeznaczony dla gospodarza - stanowił zapowiedź jego dobrego zdrowia i siły (w ten sam sposób poznawano przyszłe losy gospodyni i dzieci).

Świąteczne pokarmy zaspakajały zapotrzebowanie na świąteczną wystawność (tak jest do dzisiaj).

Z okazji świąt, z myślą o biednych ludziach, przygotowywano i wypiekano specjalne pieczywo.

· „adwentowe bułeczki” (mąka gryczana, rodzynki)- przedsmak świątecznego piernika

WIGILIA: · podpłomyki (postać pieczywa obrzędowego, którego znaczenie przejął opłatek) · opłatek biały (dla ludzi) i kolorowy (dla zwierząt) · „światy”  przestrzenne i płaskie (kolorowe ozdoby z opłatka)  · bochen chleba (pięknie wypieczony) i 4 bochenki chleba na 4  rogi stołu · świąteczne pierogi z kapustą, grzybami, makiem (słodkie), gorczycą · strucle - pszenne bułki zdobione plecionką albo zaplatane jak chałka · miodownik - chleb miodowy/słodkie ciasto · kołacze ·  kutia.

Opłatek jest szczególną odmianą pieczywa obrzędowego, swoistym przekształceniem hostii. Wcześniej funkcję opłatka spełniał: · chleb z mąki pszennej (innej dostępnej) · świąteczne pierogi nadziewane kapustą, grzybami · słodkie pierogi z makiem · strucle (pszenne bułki zdobione plecionką lub zaplatane, jak chałka) · różne formy kołaczy.

Na opłatku (jego formie) umieszczano · znaki religijne · sceny religijne · przedstawienia ciał niebieskich · znaki przywołujące symbolikę święta agrarnego · motywy zwierzęce i florystyczne.

Światy - kolorowe opłatki, z których robiono płaskie i przestrzenne ozdoby; „światy” wieszano u powały, w samym środku izby (podobnie, jak podłaźniczki i gałązki jemioły), zanim pojawił się zwyczaj stawiania przystrojonych choinek.

BOŻE NARODZENIE

· huska (mała bułka, plecionka) · chleby (różne gatunki i rodzaje) · miodownik · bułki i ciasta i ciasteczka rogale · pierogi słodkie i nadziewane · słodkie wypieki ·  pierniki deserowe i ozdobne · (np. „fafernuchy”  marchewkowo - miodowe).

NOWY ROK:

· nowe latka - domowe/dzikie ptaki i zwierzęta; przedstawienia ciał niebieskich; chłopy z cepami; jeźdźcy na koniach; herbowe orły;  kompozycje na kole ze zwierzętami i ptaszkami z centralną męską postacią; motocyklista i motocykle, rower i rowerzysta,  samochody (miały zapewnić powodzenie w rozpoczynającym się roku, spowodować „darzenie” się w rodzinie, domu i na świecie) · ciasteczka wróżebne (krzyż, pierścień, dziecko, inne).

TRZECH KRÓLI:

· szczodraki - przeznaczone były głównie na Szczodry Wieczór przed świętem Trzech Króli - ciastka rytualne wypiekane na czas Godnich Świąt, które początkowo miały przesłanie symboliczne (magia i magiczne praktyki) tj. zaklinanie urodzaju, ochrona przed chorobami, zarazami, klęskami żywiołowymi.

Z czasem chodziło o urodę ciastek i popis zdolności gospodyni. Wtedy zaczęto je używać jako świątecznej dekoracji i prezentów dla dzieci. Przeznaczone do zjedzenia stawały się coraz smaczniejsze (słodkie, z bakaliami) i zabawne w swojej figuratywności.

W dzień uroczystości Trzech Króli „po szczodrakach”, albo „za szczodrakami” chodzili po

wsiach i miasteczkach  włościanie i dzieci - stanąwszy za drzwiami śpiewali kolędę lub mówili wiersze.

Opracowanie: Fundacja PIERNIK POLSKI, kunszt i sztuka piekarska 

(na bazie: Piotr Kowalski, OPOWIEŚĆ O CHLEBIE - wyd. IKON, Kraków)