Wzory na Jawie

Batik pochodzi od jawajskiego słowa ambatik, które znaczy pisać, rysować, ale również pokrywać kroplami. Jest to sposób barwienia i dekorowania gotowych płatów materiału, najczęściej bawełny. Tkaniny barwiono mocząc je przez długi czas w rozpuszczonych w wodzie roślinnych barwnikach. Chcąc urozmaicić wzór trzeba było w zabezpieczyć ten fragment tkaniny, który miał być pokryty innym kolorem. Idealnym środkiem okazał się wosk pszczeli, który nie przepuszcza barwnika, a potem całkiem łatwo go usunąć. Drobne, delikatne wzory wykonywano poprzez canting [czyt. cianting], czyli mały zbiorniczek z jedną lub kilkoma cienkimi rurkami, do którego wlewano gorący, roztopiony wosk. Wzory są piękne, misternie wykończone i najzwyklejszą bawełnę przemieniają w cenny materiał. Niosą też ukryte treści, czasem zaklęcia i inne dodatkowe znaczenia, które są ochroną przed chorobą lub innym złem. Prawdziwe mistrzynie ornamentyki oprócz wspaniałych wzorów potrafią zapisać w nich, bo przecież od słowa „pisać” pochodzi słowo batik, ponad dwa tysiące lat jawajskiej historii, tradycji i kultury. Dawniej to, jakich używano barw zależało od dostępności na rynku naturalnych barwników. Uzyskiwano je z owoców, liści, nasion, korzeni oraz kory różnych rodzajów drzew. W XIX wieku do Azji Południowo-Wschodniej zaczęły docierać syntetyczne barwniki z Europy, wtedy gama barw została urozmaicona. Jednak nawet współcześnie kolory, których używa się w tradycyjnych batikach zbliżone są do tych, które niegdyś uzyskiwano z roślin. Żółcień otrzymywano z płatków szafranu lub korzenia kurkumy, czerwień z niektórych roślin sepeng (brezylkowe), a brąz z bogatej w garbniki kory drzewa ryzofory. Jednak najpopularniejszym naturalnym barwnikiem jest indygo, który pochodzi z liści drzewa o tej samej nazwie. Jego barwą podstawową jest ciemny błękit, ale w zależności od dodatków i procesu wytwarzania można uzyskać odcienie fioletu i czerń. W niektórych regionach wierzono, że wrzucając kawałek kurczaka lub dolewając wody deszczowej do tego barwnika znacznie poprawia się jego trwałość. Niedopuszczalnym było, żeby w czasie produkcji doszlo do klótni pomiędzy mężczyzną i kobietą. Wtedy barwnik szybko się wypłukiwał. Niegdysiejsze wzory były przekazywane z pokolenia na pokolenie pod pieczą władców sułtanatów Yogyakarty i Surakarty. Wzory geometryczne uważane są za najczystsze ze wszystkich możliwych wzorów, poniewaz znajdują odwołanie do starożytnej kulturzy jawajskiej i, wpływającej na nią, tradycji indyjskiej. Późniejsze wzory zawierają inspiracje arabskie, chińskie i, wraz z przybyciem portugalskich i holenderskich kolonizatorów, europejskie. Na zdjęciu pokazałam mój ulubiony rodzaj batiku. Motywy kwiatowe, roślinne i zwierzęce są tak różnorodne i dowolnie stosowane, że nie dało się podzielić ich na grupy. Nie obowiązywały ich aż tak twarde reguły i piecza sułtańska, więc mogły się rozwijać, zmieniać i układać, jak w kalejdoskopie... Pojawiają się na nich całe historie i krajobrazy, góry, morza, lądy oraz stworzenia, które je zamieszkują: smoki, ptaki, węże, ryby, motyle, insekty i wiele innych. Oznaczają wieczne odnawianie się ziemi, wody i nieba oraz ich nieskończoną płodność. Batik znajdziemy wszędzie. Na obrusach, na kołdrach, na ścianach i w galeriach. Jest to bardzo dobrze sprzedający się produkt i, w bawełnianych, jedwabnych lub syntetycznych kilometrach wywożony z Indonezji przez turystów. A w samej Indonezji? Jest niepisany obowiązek noszenia batikowych ubrań w czasie ważnych uroczystości państwowych, oraz, przez urzędników państwowych, w każdy piątek. Coraz więcej osób się do tego stosuje i coraz więcej ubrań jest szytych na lokalne, a nie tylko pamiątkarskie potrzeby. Jeszcze kilka lat temu batikowe ubrania przybierały bardzo, nawet za bardzo, oldschoolowy fason. Teraz to się zmienia, zmieniły się też kroje, wcześniej nieco przaśne, teraz mają kształt bardziej designerski. Tak, zastanawiam się teraz, jak wkleić kolejne zdjęcie, żeby to udowodnić...    

---

Natalia Laskowska